Wykluczenie transportowe terenów wiejskich. Problem wielu miejsc kraju, w tym gmin Prusice i Żmigród

Dzięki darowiźnie Fundacji Banku BNP Paribas w ramach Programu Grantów Lokalnych Towarzystwo Benderowskie podejmie działania ws. zwalczania wykluczenia transportowego w gminach Żmigród i Prusice. W planach jest m.in. wyjazd badawczy, stworzenie wniosków i planu transportu publicznego, a także informowanie o działaniach w ramach.

Wykluczenie transportowe

Wykluczenie transportowe jest od lat jednym z problemów, które wpływają na prawa człowieka i obywatela osób w terenach wiejskich i małomiasteczkowych. 

Wykluczenie ma szczególnie fatalne skutki dla młodzieży z terenów wiejskich i ich prawa do nauki (gwarantowanego przez art. 14 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej). Zgodnie z badaniem UNICEF, co szósta osoba w wieku 12-19 lat jest zagrożona wykluczeniem transportowym. 

Ograniczona dostępność transportu publicznego utrudnia dojazd do miejsc pracy w większych ośrodkach, szczególnie dla młodych osób i osób starszych, które nie mogą korzystać z samochodu prywatnego, co narusza prawo do pracy (art. 15 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej).

Ten problem zauważył już w swoim wystąpieniu Rzecznik Praw Obywatelskich. “Wykluczenie transportowe jest faktyczną przeszkodą w realizacji konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich” – napisał Marcin Więcek. Jak wskazał jednak RPO “ustawa nie przyznaje obywatelom prawa do publicznego transportu zbiorowego”. 

Na to samo zwróciła uwagę Rzeczniczka Praw Dziecka w piśmie z 2 czerwca 2025 r., stwierdzając, że “istnieją takie grupy społeczne, które są w sposób szczególny narażone na wykluczenie komunikacyjne. Są nimi te osoby, które nie korzystają, czy też z różnych względów nie mogą korzystać z transportu indywidualnego, w tym dzieci i młodzież, osoby z niepełnosprawnością, osoby nie mające dostępu do samochodu czy osoby ubogie”.

Towarzystwo Benderowskie

Towarzystwo Benderowskie angażuje się w zwalczanie problemu. Po raz pierwszy w regionie Dolnego Śląska zbadało poziom wykluczenia transportowego (w powiecie kłodzkim), omawia różne aspekty tego prawa i wpływu na grupy społeczne na niezależnym portalu Hipermiasto.

Organizacja bada też inne badania na temat tego wykluczenia i pracuje nad rozwiązaniami systemowymi w skali regionu (np. propozycja Dolnośląskiego Związku Transportowego). M.in. dzięki wnioskom TB Ministerstwo Infrastruktury zapowiedziało ustawę, która ma zwalczyć wykluczenie transportowe przez zmiany w tzw. funduszu PKS-ów.

Do naszych sukcesów należy przede wszystkim doprowadzenie do licznych decyzji władz lokalnych, zmniejszających wykluczenie transportowe (np. powołanie transportu w powiecie milickim, częstsze kursy autobusu w Szklarskiej Porębie, prace nad związkiem transportowym w powiecie zgorzeleckim, poprawa dostępności w gminie wiejskiej Oleśnica).

Organizacja była liderką grupy 31 organizacji pozarządowych, które wspólnie wystąpiły do Parlamentu Europejskiego w sprawie uznania prawa do transportu publicznego za prawo człowieka (efektem była m.in. debata plenarna i informacja Komisji Europejskiej).

Co zrobić przeciwko wykluczeniu?

Od paru lat działa Fundusz Rozwoju Przewozów Autobusowych, dzięki czemu sytuacja zaczęła się stabilizować. Jako organizacja wielokrotnie zachęcaliśmy samorządy do korzystania z tych funduszy. Niestety, ani gmina Żmigród, ani gmina Trzebnica, ani powiat trzebnicki nie korzystają ze środków tego funduszu.

Zapobieganiem dalszego pogłębiania się problemu miała zapobiegać ustawa przeciwko wykluczeniu transportowemu. Ustawa przewidywać miała m.in. wprowadzenie do przepisów definicji legalnej „wykluczenia komunikacyjnego” standard częstotliwości połączeń, minimalny poziom dostępności komunikacyjnej, przewozy na żądanie (door to door), organizowane przez gminę i realizowane jako przewozy okazjonalne. Na razie jednak projekt nie został przyjęty ani przez rząd, ani tym bardziej przez parlament.