Organizacja pożytku publicznego. Jak zarejestrować, jakie prawa i obowiązki, co z 1,5 procenta podatku
Projekt realizowany przez Niezależną Poradnię Prawną oraz Stowarzyszenie Nowoczesnej Edukacji Prawnej i finansowany ze środków Rządowego Program Wspierania Rozwoju Organizacji Poradniczych na lata 2022-2033
Projekt „Wzmocnienie 30 organizacji poradniczych poprzez regranting, animacje i edukację” realizowany przez Stowarzyszenie na Rzecz Edukacji Pomost.
Organizacje pozarządowe zadają nam szereg pytań np. o status organizacji pożytku publicznego. Zapraszamy stowarzyszenia wraz z oddziałami, fundacje, kluby sportowe i KGW z województw dolnośląskiego, lubuskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego do przesyłania nam zagadnień prawnych! Masz więcej pytań? Napisz! prawna.edukacja@gmail.com
Kto może uzyskać status OPP?
Status organizacji pożytku publicznego może uzyskać organizacja pozarządowa, a także niektóre inne podmioty wskazane w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. W praktyce dla stowarzyszenia oznacza to, że zwykłe stowarzyszenie może zostać OPP, ale musi spełnić wszystkie warunki określone w art. 20 ustawy. Przede wszystkim musi prowadzić działalność pożytku publicznego na rzecz ogółu społeczności albo określonej grupy znajdującej się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej lub materialnej.
Działalność gospodarcza może być prowadzona tylko jako działalność dodatkowa w stosunku do działalności pożytku publicznego, a nadwyżka przychodów nad kosztami musi być przeznaczana na działalność pożytku publicznego.
Organizacja musi też mieć statutowy, kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od zarządu i niezależny od niego w wykonywaniu kontroli. Członkowie nie mogą być członkami zarządu ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej. Nie mogą być skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe. Dodatkowo, mogą otrzymywać z tytułu pełnienia funkcji w takim organie zwrot uzasadnionych kosztów lub wynagrodzenie w wysokości nie wyższej niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie.
Co do zasady organizacja musi prowadzić działalność pożytku publicznego nieprzerwanie przez co najmniej dwa lata. Wyjątek dotyczy ochotniczych straży pożarnych, które nie muszą spełniać tego dwuletniego warunku. Dla nowo założonego zwykłego stowarzyszenia oznacza to więc, że nie może ono zostać OPP od razu po rejestracji. Najpierw musi przez dwa lata prowadzić wymaganą działalność pożytku publicznego, a następnie może wystąpić o wpis statusu OPP.
Jak rejestruje się status OPP?
Status OPP uzyskuje się go poprzez wpis do Krajowego Rejestru Sądowego. Organizacja składa do sądu rejestrowego wniosek o wpis informacji o spełnianiu wymagań określonych w art. 20 ustawy. Sąd bada, czy organizacja spełnia wymagania ustawowe, a po dokonaniu wpisu uzyskuje ona status OPP. Wynika to z art. 22 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
W praktyce przed złożeniem wniosku trzeba więc przede wszystkim sprawdzić statut. Musi on odpowiadać wymaganiom dotyczącym OPP, w szczególności zawierać odpowiednie zasady działania organu kontroli oraz ograniczenia dotyczące majątku organizacji.
W statucie lub innych aktach wewnętrznych OPP musi być zakaz udzielania pożyczek i zabezpieczania zobowiązań majątkiem organizacji na rzecz członków, władz, pracowników i ich osób bliskich, przekazywania im majątku na preferencyjnych lub bezpłatnych warunkach, wykorzystywania majątku organizacji na ich korzyść na warunkach korzystniejszych niż dla innych osób, chyba że wynika to bezpośrednio z celu statutowego oraz kupowania od nich lub podmiotów z nimi związanych towarów i usług na warunkach korzystniejszych niż rynkowe albo po cenach wyższych od rynkowych.
Jak uzyskać 1,5 procenta?
Organizacja musi mieć status OPP najpóźniej 30 listopada danego roku. Jeżeli uzyska go dopiero w grudniu, nie dostanie 1,5 proc. za ten rok podatkowy, lecz będzie mogła znaleźć się w wykazie za kolejny rok.
Drugi warunek to terminowe wywiązanie się z obowiązku sprawozdawczego. OPP musi zamieścić w bazie sprawozdań OPP wymagane sprawozdanie finansowe i sprawozdanie merytoryczne. Jeżeli organizacja nie zrobi tego w terminie, co do zasady nie trafia do wykazu uprawnionych do 1,5 proc. Wyjątek przewidziano dla sytuacji, gdy organizacja wykaże, że opóźnienie nastąpiło bez jej winy albo z przyczyn od niej niezależnych.
Organizacja pożytku publicznego jest obowiązana nie później niż do dnia 30 czerwca kolejnego roku podać naczelnikowi urzędu skarbowego numer rachunku bankowego do uzyskania środków z 1,5 procenta.
Organizacja nie może też znajdować się w likwidacji ani w upadłości.
Na co można wydawać 1,5 proc. podatku?
Zgodnie z art. 27 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pieniądze otrzymane przez OPP z 1,5 proc. można wykorzystać na prowadzenie działalności pożytku publicznego.
W praktyce oznacza to, że pieniądze z 1,5 proc. można przeznaczyć na realizację celów statutowych, jeżeli mieszczą się one w działalności pożytku publicznego. Może to być na przykład organizowanie zajęć dla dzieci i młodzieży, działania kulturalne, sportowe, edukacyjne, ekologiczne, pomoc osobom w trudnej sytuacji życiowej, działania na rzecz osób z niepełnosprawnościami, ochrona zwierząt czy działania na rzecz lokalnej społeczności. To szerokie pole, ale jednak konkretne.
Nie można natomiast wykorzystać 1,5 proc. na dowolny cel prywatny członków organizacji ani na działalność, która nie jest działalnością pożytku. Pieniądze nie mogą też służyć do rozdawania majątku członkom czy władzom organizacji. Wydanie pieniędzy z 1,5 proc. na cel niezwiązany z działalnością pożytku publicznego może skutkować obowiązkiem ich zwrotu.
Przepisy nie mówią, że pieniądze z 1,5 proc. można wydawać wyłącznie na bezpośrednią pomoc beneficjentom. Jeżeli organizacja prowadzi działalność pożytku publicznego i do jej wykonywania potrzebuje pracownika, lokalu, sprzętu komputerowego, samochodu, materiałów czy usług księgowych, takie wydatki mogą być finansowane z 1,5 proc., o ile rzeczywiście służą działalności pożytku publicznego i są prawidłowo udokumentowane.
Ustawa pozwala też OPP prowadzić promocję polegającą na zachęcaniu podatników do przekazywania 1,5 proc. własnej organizacji. Jeżeli taka promocja jest finansowana lub współfinansowana właśnie z pieniędzy pochodzących z 1,5 proc., Państwa organizacja będzie musiała odpowiednio wyodrębnić te wydatki w księgowości i oznaczyć materiały promocyjne informacją o finansowaniu lub współfinansowaniu ich z 1,5 proc.
Co w ogóle możemy zyskać na statusie OPP poza 1,5 preocentem?
Status OPP daje również określone zwolnienia podatkowe i opłatowe. Zgodnie z art. 24 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie OPP może korzystać, na zasadach określonych w innych ustawach, ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych, podatku od nieruchomości, podatku od czynności cywilnoprawnych, opłaty skarbowej oraz opłat sądowych, ale tylko w zakresie związanym z prowadzoną działalnością pożytku publicznego. Przykładowo zwolnienie z podatku od nieruchomości dotyczy nieruchomości zajętych na prowadzenie nieodpłatnej działalności statutowej, a zwolnienie z opłat sądowych nie obejmuje spraw dotyczących działalności gospodarczej.
OPP ma także możliwość korzystania na szczególnych zasadach z nieruchomości należących do Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego. Art. 24 ust. 2 ustawy pozwala OPP, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, nabywać na szczególnych warunkach prawo użytkowania takich nieruchomości. Nie jest to jednak automatyczne prawo do otrzymania lokalu czy działki.
Kolejnym przywilejem jest możliwość nieodpłatnego informowania o działalności OPP w publicznej radiofonii i telewizji. Wynika to z art. 26 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. W praktyce nie oznacza to, że każda OPP otrzyma bezpłatną kampanię reklamową w telewizji lub radiu, ale ustawa przewiduje dla OPP szczególną możliwość nieodpłatnego informowania o prowadzonej działalności.Status OPP może być również istotny przy pozyskiwaniu darowizn. Warto jednak podkreślić, że darczyńca nie potrzebuje przekazywać pieniędzy właśnie OPP, żeby skorzystać z możliwości odliczenia darowizny na cele pożytku publicznego. Z przepisów podatkowych wynika, że możliwość odliczenia darowizny jest związana przede wszystkim z przekazaniem jej na odpowiednie cele i odpowiedniemu podmiotowi, a nie wyłącznie z posiadaniem przez organizację statusu OPP. Status może więc ułatwiać budowanie wiarygodności i pozyskiwanie pieniędzy, ale nie daje organizacji monopolu na darowizny z ulgą podatkową.
Trzeba też pamiętać o dość istotnej naszym zdaniem rzeczy: status OPP nie daje automatycznie większych dotacji ani pierwszeństwa w konkursach. OPP nadal musi startować w konkursach i spełniać wymagania określone w konkretnym programie. Sam status może być korzystny wizerunkowo i ułatwiać pozyskiwanie środków od osób prywatnych, ale nie oznacza, że dany urząd musi przyznać OPP dotację.
Jakie obowiązki wiążą się z uzyskaniem statusu OPP?
Organizacja pożytku publicznego przede wszystkim musi składać sprawozdanie merytoryczne (art. 23 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie), a co za tym idzie – zbierać dane potrzebne do tego sprawozdania.
To np.
a.) Opis głównych działań podjętych przez organizację, gdzie piszemy opisowo, co się działo,
b.) Informacja dotycząca liczby odbiorców działań organizacji pożytku publicznego w okresie sprawozdawczym
c.) środki uzyskane z budżetu, z funduszy europejskich, z budżetu jst,
d.) kwoty darowizn, składek, wpływów z majątku, z 1,5% podatku
e.) kwoty szczegółowe dla 1,5% podatku
f.) informacje o poniesionych kosztach w rozbiciu na dz. nieodpłatną, odpłatną, gospodarczą, koszty administracyjne i finansowe,
g.) informacje o korzystaniu ze zwolnień i uprawnień
h.) liczba pracowników, osób zatrudnionych na umowy cywilnoprawne, członkowie,
i.) wynagrodzenia w różnych konfiguracjach
j.) udzielone pożyczki.
k.) działalność zlecona, zamówienia publiczne, informacja o kontrolach.
Sprawozdanie uproszczone wypełniają organizacje z przychodem do 100 tys. (od 2027 r. – do 200 tys.)
Kontrola OPP
Organizacja pożytku publicznego podlega kontroli Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego, a często również wojewodów (art. 28-33 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie).
Przewodniczący Komitetu ds. Pożytku Publicznego może kontrolować organizację w zakresie jej działalności pożytku publicznego. Kontrola ma sprawdzić przede wszystkim, czy OPP rzeczywiście działa zgodnie z prawem, statutem i warunkami, które musi spełniać organizacja posiadająca ten status.
Kontrolujący może żądać od organizacji dokumentów, informacji i wyjaśnień. W praktyce może więc interesować się m.in. statutem, uchwałami władz, dokumentacją finansową, sposobem wykorzystania majątku, działalnością odpłatną i nieodpłatną, realizacją zadań publicznych czy spełnianiem warunków związanych ze statusem OPP.
Kontrola może być przeprowadzona w siedzibie organizacji, a w określonych sytuacjach również w innych miejscach związanych z jej działalnością. Organizacja ma obowiązek umożliwić przeprowadzenie kontroli i udostępnić potrzebne dokumenty.
Jeżeli kontrola wykaże nieprawidłowości, organ kontrolujący może wydać zalecenia pokontrolne i zażądać ich usunięcia. Jeżeli organizacja nie spełnia warunków wymaganych dla OPP, konsekwencją może być również wystąpienie do sądu o pozbawienie organizacji statusu OPP.
Rachunkowość OPP
Jeżeli stowarzyszenie uzyska status OPP, nie może korzystać z UEPiK przewidzianej w art. 10a ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. To wynika wprost z art. 10a ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Jednym z warunków prowadzenia UEPiK jest bowiem nieposiadanie statusu organizacji pożytku publicznego. W praktyce oznacza to, że OPP prowadzi księgi rachunkowe zgodnie z ustawą o rachunkowości, a więc tzw. pełną księgowość.
Nie należy jednak rozumieć pełnej księgowości jako obowiązku prowadzenia ogromnej księgowości charakterystycznej dla dużej firmy. Małe stowarzyszenie będące OPP nadal może mieć bardzo prostą działalność i niewiele operacji, ale sposób ich ewidencjonowania musi odpowiadać zasadom ustawy o rachunkowości.
Utrata statusu OPP
Dyrektor Narodowego Instytutu Wolności może zająć się sprawą np. braku lub nieprawidłowego sprawozdania finansowego albo merytorycznego, w szczególności jego niezłożenia lub nieopublikowania w terminie, nieprawidłowości przy zbiórkach publicznych, nieprzekazania wymaganych informacji podatkowych dotyczących zbiórek lub darowizn, a także prowadzenia bez wymaganych zezwoleń lub wpisów niektórych placówek opiekuńczych, szkół publicznych albo działalności leczniczej.
Podstawą wezwania od NIW mogą być również poważne zaległości podatkowe, przekraczające przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw za poprzedni rok i trwające co najmniej sześć miesięcy oraz zaległości wobec ZUS przekraczające trzykrotność tego wynagrodzenia.
Kontrola obejmuje także niewypełnianie obowiązków związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, naruszenie przepisów dotyczących korzystania z uprawnień przysługujących OPP oraz niewykonanie wyroku sądu powszechnego lub administracyjnego. Jeżeli organizacja nie zastosuje się do wezwania w ciągu 30 dni, dyrektor NIW może wystąpić do sądu rejestrowego o wykreślenie wykreślenie z KRS informacji o posiadaniu statusu OPP.